Về miếng sáp ong - Đề Các

.






Chúng ta hãy xem xét tới những thứ mà người ta thường nghĩ họ hiểu rõ nhất, đấy là những vật thể chúng ta đụng chạm và nhìn thấy. Tôi không bàn tới những vật thể tổng quát - bởi những suy nghĩ tổng quát của chúng ta thường mơ hồ - mà tới một vật thể riêng biệt: ví dụ như một miếng sáp ong. Nó vừa được lấy ra khỏi tổ ong, nó vẫn có vị của mật ngọt, có hương thơm của những cánh hoa đã đúc nên mật. Màu sắc, hình thù và trương độ (size) của nó đều dễ thấy; nó cứng, lạnh và có thể dễ dàng chạm tay vào; và nếu bạn gõ đốt ngón tay lên nó thì nó phát ra âm thanh. Tóm lại, nó có mọi thứ dường như cần thiết để một vật thể được hiểu biết trọn vẹn và rõ ràng. Nhưng ngay khi tôi nói những lời này, tôi đặt nó gần một ngọn lửa, và hãy nhìn xem! Vị và mùi biến mất, màu sắc thay đổi, hình thù mất đi, trương độ (size) tăng lên, miếng sáp ong trở thành lỏng và nóng; bạn có thể chạm vào nó khó khăn, và nó không còn phát ra âm thanh khi bạn đập vào nó. Nhưng nó có phải vẫn là miếng sáp cũ? Tất nhiên nó là thế; không ai chối bỏ điều này. Vậy thì điều gì về miếng sáp mà tôi đã hiểu thật sự rõ ràng trước đó? Hiển nhiên đấy không phải những đặc điểm mà cảm giác đã nói với tôi; bởi tất cả chúng - đến với tôi qua vị giác, khứu giác, thị giác, xúc giác và thính giác - bi giờ đã thay đổi, nhưng đấy vẫn là miếng sáp cũ.


Có thể điều tôi nghĩ lúc này về miếng sáp biểu lộ bản chất xuyên suốt của nó. Nếu điều này đúng, khi đó miếng sáp không phải là vị ngọt của mật, hương của hoa, màu trắng, hình thù và âm thanh đấy, mà phần nào là một vật thể đã phô bày chính nó với tôi gần đây theo những cách thức trên nhưng bi giờ đã hiện ra theo những cách thức khác. Nhưng điều tôi đang tưởng tượng chính xác là thứ gì? Ồ, nếu chúng ra loại bỏ bất kỳ thứ gì không thuộc về miếng sáp (tức là mọi thứ mà miếng sáp có thể không có), thứ còn lại hầu như là thứ gì đó trương nở (extended), mềm dẻo (flexible) và khả biến (changeable). 'Mềm dẻo' và 'khả biến' ở đây có nghĩa gì? Tôi có thế hình dung miếng sáp biến đổi từ hình tròn sang hình vuông, từ hình vuông sang hình tam giác, etc. Nhưng đó không hề là tính khả biến. Trong khi nhận thức rằng miếng sáp là khả biến, tôi hiểu ra nó có thể trải qua vô hạn sự biến đổi về kiểu dáng, vượt xa số kiểu dáng tôi có thể mô tả bằng trí tưởng tượng của mình; do đó, không phải trí tưởng tượng mang tới cho tôi sự hiểu biết về tính khả biến và mềm dẻo của miếng sáp. Cũng vậy, 'trương nở' có nghĩa là gì? Trương độ (extension) của miếng sáp có phải là một ẩn số? Nó tăng lên nếu miếng sáp bị nấu chảy, và tiếp tục tăng nếu miếng sáp bị nấu sôi; số cách để miếng sáp có thể trương nở (tức là với từng đấy những hình thù) nhiều hơn hẳn số cách tôi sẽ nêu ra bằng trí tưởng tượng của mình. Tôi buộc phải kết luận rằng bản chất của miếng sáp không hiển lộ trong trí tưởng tượng (imagination), mà được tri giác (perceived) chỉ bằng tâm trí (mind) của tôi. (Tôi đang nói về một miếng sáp riêng biệt; điểm này thậm chí rõ ràng hơn với miếng sáp tổng quát.) Miếng sáp được tri giác bởi riêng tâm trí, tất nhiên, là cùng một miếng sáp tôi thấy, tôi chạm, và hình dung trong trí tưởng tượng của mình - tóm lại, cùng một miếng sáp tôi đã suy nghĩ từ lúc bắt đầu. Nhưng mặc dù tri giác của tôi về miếng sáp dường như là một ca (case) của thị giác (vision), xúc giác và trí tưởng tượng, nó không phải như vậy và chưa bao giờ như vậy. Hơn thế, nó thuần tuý là tri giác của riêng tâm trí - một thứ trước đấy bất toàn và mơ hồ, nhưng bi giờ rõ ràng và rạch ròi bởi vì tôi lúc này đang hết sức tập trung vào điều mà miếng sáp hàm chứa.

Ngay khi tôi chạm đến kết luận này, tôi bị ngạc nhiên về cách tâm trí của tôi quá dễ bị lầm lẫn. Bởi vì, mặc dù tôi đang tự mình suy nghĩ về tất cả điều này một cách im lặng, tôi vẫn thực hiện với sự trợ giúp của ngôn từ, và tôi có rủi ro bị lạc lối bởi ngôn từ. Khi miếng sáp đặt trước chúng ra, ta nói ta thấy (see) nó, chứ không nói ta phán đoán (judge) nó ở đó qua màu sắc và hình thù của nó; và điều này làm tôi nghĩ rằng tri thức về miếng sáp tới từ những thứ mắt thấy hơn là từ tri giác của riêng tâm trí. Nhưng điều này hoàn toàn sai, như ví dụ sau đây chỉ ra. Nếu tôi nhìn qua cửa sổ và thấy có người băng qua quảng trường, ngay khi tôi vừa nhìn xong, tôi nói rằng tôi thấy chính người ta, y như tôi nói tôi thấy miếng sáp; nhưng có phải tôi thấy thứ gì nữa ngoài những mũ và áo khoác mà có thể che đậy những con robot? Như thế, tôi phán đoán rằng chúng là con người.

Điều tôi đã nghĩ là tôi thấy bằng mắt, như nói trên, lại thực ra được thấu hiểu chỉ bởi năng lực phán đoán của tâm trí tôi. Tuy nhiên, ai đó muốn hiểu biết vượt trên đám đông thông thường thì nên hổ thẹn để mà đặt sự nghi ngờ của mình vào những cách ăn nói tầm thường. Chúng ta hãy vượt lên trước, và khi đó hãy hỏi: Khi nào tri giác của tôi về miếng sáp toàn vẹn và rõ ràng hơn? Có phải là khi tôi nhìn miếng sáp lần đầu tiên, và đã nghĩ tôi biết nó qua cảm giác của mình? Hay có phải là bi giờ, sau khi tôi đã nghiên cứu cẩn thận hơn về bản chất của miếng sáp và cách nó được nhận biết? Thật là ngu xuẩn nếu như còn lưỡng lự để trả lời câu hỏi này; bởi vì tính sáng sủa và sắc nét nào đã có trong tri giác đầu tiên của tôi về miếng sáp? Đã có cái gì ở đấy mà một động vật cấp thấp đã không thể có? Nhưng khi tôi xem xét miếng sáp tách biệt khỏi hình thức bề ngoài của nó - tụt quần của nó, và ngắm nó trần truồng - khi đó, dù phán đoán của tôi có thể vẫn có lầm lẫn, nhưng ít ra tôi đang có một tri giác ở cấp độ đòi hỏi đến một tâm trí của nhân loại.


-----------------------------------
* Dịch dật theo nguồn: http://www.marxists.org/reference/archive/descartes/1639/meditations.htm


* Trình bày:

Mình đang đọc mấy trang đầu cuốn Đề Các của dịch giả Trần Thái Đỉnh thì nhảy cóc phát đến mấy trang ở nửa cuối của sách. Căn bản đầu sách nhắc tới cái tựa "Suy luận về miếng sáp ong" có vẻ hấp dẫn quá. Cái suy luận này thuộc Suy Niệm thứ hai trong số sáu Suy Niệm thời danh của Đề Các. Đọc được một đoạn, thì thấy đôi chỗ ý văn hơi trúc trắc, không rõ ràng. Nhân có bản tiếng Anh lưu hành trên mạng, mình mới mang ra đối chiếu thì thấy bản tiếng Anh diễn đạt ý tứ rõ ràng mà có vẻ tường tận hơn so với bản của bác Đỉnh. Thế là mình đọc bản Anh văn liền một mạch. Đọc xong thì thích thú quá, bèn thử dịch dật xem sao.

Từ "trương độ" là lấy của bác Đỉnh. Có thể lấy thêm một số từ nữa, nhưng chắc không nhiều. hí hí

.